Bazylika konkatedralna Świętej Trójcy

data nadania tytułu bazyliki mniejszej 
16 lutego 1982 roku

Diecezja Toruńska

Kościół Świętej Trójcy w Chełmży jest obecnie najstarszym obiektem ceglanym na terenie Ziemi Chełmińskiej. Jego budowę rozpoczęto dekretem pierwszego biskupa chełmińskiego Heidenryka z 22 lipca 1251 roku jako katedry diecezji chełmińskiej utworzonej w 1243 roku. Jej budowa była przerywana częstymi w drugiej połowie XIII wieku napadami pogańskich plemion pruskich. W 1286 roku dzieła zniszczenia dokonał pożar. Po naprawieniu zniszczeń przystąpiono do dalszej budowy, ale odstąpiono nieco od pierwotnego projektu. Zakończenie budowy zasadniczej bryły kościoła jest datowane na rok 1359, a całości pod koniec XIV wieku. Katedra mocno ucierpiała podczas najazdu wojsk polsko-litewskich w 1422 roku. Jej odbudowa przeciągała się w nieskończoność, tak długo, że padła nawet propozycja przeniesienia stolicy biskupiej do Chełmna. Projekt ten jednak upadł, a odbudowę katedry zakończono ostatecznie w 1692 roku.
Bazylika Świętej Trójcy jest obiektem orientowanym, ceglanym i halowym. W rzucie poziomym składa się z prostokątnie zamkniętego prezbiterium z dobudowaną od południa barokową zakrystią, nieznacznie wyodrębnionego transeptu wraz z przylegającymi do jego ramion dwiema wieżyczkami oraz trójnawowego korpusu zamkniętego od strony zachodniej dwuwieżową fasadą. Nad całą bryłą architektoniczną dominuje północna wieża o wysokości 28,5 m, zwana od nazwiska jej inicjatora wieżą „Opalińskiego”. Na jej budowę miały wpływ wydarzenia, jakie się rozegrały w 1688 roku na ulicach Torunia. Nazajutrz po prowadzonej tam przez biskupa chełmińskiego procesji Bożego Ciała na orszak biskupi napadli toruńscy luteranie. Urażony biskup Kazimierz Opaliński złożył skargę do papieża i króla Jana III Sobieskiego. Król zobowiązał władze Torunia do zapłacenia biskupowi 21 000 złotych pruskich. Za tę kwotę luteranie wybudowali na głównej wieży katedry chełmżyńskiej barokowe zwieńczenie w formie trzech osadzonych na słupach hełmów.
Wnętrze kościoła przykrywają gwiaździste sklepienia wsparte w prezbiterium i w przęsłach pod chórami na obwodowych ścianach, a w korpusie nawowym na wolno stojących filarach międzynawowych i bocznych ścianach. Najstarsze pośród istniejących są gwiaździste sklepienia dwuprzęsłowego prezbiterium. Obie gwiazdy tego sklepienia są połączone wspólnym żebrem przewodnim i ponadto wzbogacone dodatkowymi żebrami tzw. wpisanymi. Chełmżyńskie sklepienie w prezbiterium można uznać za najstarsze w Europie. Wyposażenie wnętrza katedry pochodzi z różnego czasu i reprezentuje różne epoki stylowe, począwszy od gotyku aż po czasy współczesne. Obecnie kościół p.w. Świętej Trójcy w Chełmży posiada jedenaście ołtarzy – 8 drewnianych i 3 kamienne. Najokazalszy spośród nich jest barokowy ołtarz główny, wykonany w drewnie. Został on ufundowany około 1650 roku przez biskupa Andrzeja Leszczyńskiego. Wysokość ołtarza głównego wynosi 17 metrów. W jego centrum znajduje się nisza z rzeźbą Trójcy Świętej, zasłaniana malowanym na płótnie obrazem o tej samej tematyce. Po obu stronach znajdują się rzeźby św. Piotra i św. Andrzeja. W zwieńczeniu ołtarza umieszczony jest obraz Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, a na szczycie zwieńczenia mieści się zespół figuralny złożony z rzeźby św. Jerzego zabijającego włócznią smoka. Po obu stronach zwieńczenia stoją patronowie Polski św. Wojciech ze św. Stanisławem.
Dwa ołtarze w nawach bocznych o formach manierystycznych z późniejszymi uzupełnieniami rokokowych ornamentów są datowane na początek XVII wieku. Przy wolno stojących filarach międzynawowych ustawiono barokowe ołtarze M.B. Różańcowej, św. Anny, św. Jana Chrzciciela i Najświętszej Marii Panny. Stojący w północnej nawie rokokowy ołtarz M.B. Bolesnej z ok. 1760 roku pochodzi z dawnego. Osobną grupę ze względu na materiały stanowią trzy ołtarze kamienne wykonane z różnobarwnego marmuru z zastosowaniem alabastru i stiuku w północnym i południowym ramieniu transeptu z połowy XVIII wieku. Najmniejszy spośród wszystkich, boczny ołtarz śś. Piotra i Pawła z połowy XVIII wieka, wykonany jest z czarnego marmuru i ustawiony w południowej nawie.
Renesansowa ambona z 1604 roku z rzeźbami Chrystusa, trzech ewangelistów została ufundowana przez biskupa Wawrzyńca Gembickiego. Gotyckie stalle kanonickie zbudowane w 1519 roku usytuowane są obecnie w prezbiterium i w bocznych kaplicach, a trzy siedzeniowe stalle w południowej nawie pochodzą z przełomu XVII i XVIII wieku. Chełmżyńska chrzcielnica datowana jest na drugą połowę XVIII wieku i reprezentuje cechy rokoka, a znajduje się w kaplicy błogosławionej Juty.
Pierwotnie wnętrze katedry było bogato polichromowane. Niestety wskutek pożaru w 1950 roku zniszczona została gotycka polichromia z drugiej połowy XIV wieku. Jedynymi oryginalnym reliktem średniowiecznej polichromii, który przetrwał do dzisiaj jest fragment z przedstawieniem Chrystusa znajdujący się na pierwszym filarze międzynawowym po lewej stronie. Natomiast malarstwo sztalugowe reprezentowane jest przez obrazy świętych Pańskich, umieszczone w ołtarzach, z których najwspanialsze są: „Zdjęcie z krzyża” i „Hołd mędrców ze wschodu”, którego autorstwo przypisywane jest L. Giordano, włoskiemu malarzowi epoki baroku. Bogato prezentowana jest rzeźba figuralna. Do najstarszych należy grupa pasji przyściennej, datowana na początek XV wieku z Chrystusem na krzyżu oraz stojących pod krzyżem rzeźb Matki Boskiej i Jana Ewangelisty. Późniejsza o sto lat czteroosobowa grupa ukrzyżowania na łuku tęczowym wzbogacona jest postaciom Marii Magdaleny. Do prawdziwych perełek należy pełnoplastyczna scena złożenia Chrystusa do grobu z przełomu XV i XVI wieku, umieszczona w wydrążonej niszy bocznego ołtarza św. Franciszka. Bogato prezentowane są w katedrze płyty nagrobne, epitafia oraz feretrony barokowy i rokokowy z połowy XVIII wieku z obrazem Matki Boskiej Różańcowej.
Wielkim wyróżnieniem dla zabytkowej świątyni było podniesienie jej w 1960 roku przez papieża Jana XXIII do godności kolegiaty, natomiast w 1982 roku Jan Paweł II nadal kolegiacie w Chełmży tytuł bazyliki mniejszej.